را [ چون ] گ ردى پراكنده مىسازيم » « 1 » و نيز « سخنان پاكيزه به سويش بالا مىرود و به كار شايسته رفعت مىبخشد . » « 2 » شكى نيست كه منظور از عمل در اين‌جا جزاى عمل و نه خود آن است . همچنين شكى نيست كه همه لذت‌هاى بهشت از ميوه‌ها و كاخ‌ها و رودها و . . . و عذابهاى جهنم از آتش و زقّوم و . . . نتيجه و ميوه اعمال ما در اين دنيا هستند . البته ، نيت‌هاى نيك نيز نزد خداوند پاداش دارند و شايد از اين‌جهت كه خود آنها نيز نوعى اخلاق نيك و پسنديده به شمار مىروند . ( و بالإيمان يعمر العلم ) منظور از آبادانى دانش ، سودمندى و ماندگارى آن است ؛ كسى كه ايمان راستين و حقيقى به خدا داشته باشد ، دانش خود را در راه آبادانى و خدمت‌رسانى به مردم به كار مىگيرد و از آن براى فساد و ويرانى و اختراع اسلحه‌هاى جهنمى استفاده نمىكند . ( و بالعلم يرهب الموت ) دانشمند حقيقى به مسير خود به سوى گور توجه دارد و از آن غافل نمىشود و به نيكى مىداند كه زندگى اين جهان ، همچون جاى پايى بر شنزار است كه به زودى مىگذرد و چيزى از آن نمىماند . هيچ‌چيزى جز ، اعمال سودمند انسان براى جامعه و مردم در اين جهان ماندگار نيست . جوانى مىگذرد و مرگ در راه است ؛ ولى انسان ، بسيار فراموشكار است و حتى چيزهايى را كه خود تجربه مىكند ، به فراموشى مىسپارد .

--> ( 1 ) . وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً فرقان / 25 : 23 . ( 2 ) . إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ فاطر / 35 : 10 .